WSTĘP DO KATECHEZ O DUCHU ŚWIĘTYM Trzykrotnie Jan Paweł II w wyjątkowy sposób podejmował nauczanie o Duchu Świętym. Najpierw była to encyklika Dominum et Vivificantem – „o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata”, podpisana 18 maja 1986 roku. Następną okazję stanowiły katechezy środowe, wygłaszane w czasie audiencji generalnych, począwszy od 26 kwietnia 1989 do 3 lipca 1991 roku, i wyjaśniające treść artykułu Credo „Wierzę w Ducha Świętego”. Po raz trzeci temat Ducha Świętego powrócił w wypowiedziach Biskupa Rzymu w ciągu roku 1998, który był poświęcony Trzeciej Osobie Boskiej. Za każdym razem inna jest forma i układ wypowiedzi o Duchu Świętym. W przypadku encykliki mamy do czynienia z dokumentem papieskim najwyższej rangi, który trzeba odczytywać w całości trylogii poświęconej poszczególnym Osobom Trójcy Świętej. Trylogię tę rozpoczyna encyklika Redemptor hominis (1979), traktująca formalnie o Synu Bożym, Odkupicielu Człowieka, faktycznie zaś programowa dla całego pontyfikatu. Z kolei w encyklice Dives in misericordia (1980) mowa jest o Bogu Ojcu, bogatym w miłosierdzie. Całość zamyka encyklika Dominum et Vivificantem. Poznajemy w niej Osobę i dzieło Parakleta w trzech częściach, ukazujących różne Jego aspekty. Najpierw Duch Ojca i Syna zostaje ukazany ze względu na Kościół, który został Nim obdarowany; następnie (w wyraźnym nawiązaniu do soborowej konstytucji Gaudium et spes oraz adhortacji Reconciliatio et paenitentia) – jako Duch, który nieustannie przekonuje świat o grzechu; wreszcie (w perspektywie przypadającego za kilkanaście lat Wielkiego Jubileuszu) – jako Duch, który daje życie Kościołowi i kieruje życiem konkretnego chrześcijanina. Encyklika Dominum et Vivificantem jest adresowana do współczesnego człowieka, wobec którego Papież wyraża pragnienie, by ożywiające działanie Ducha Świętego objawiło się w obecnych czasach w umocnieniu człowieka wewnętrznego, „aby nowy człowiek w nowy sposób pojął również siebie samego, swoje człowieczeństwo”, „by doznał pełnego urzeczywistnienia ów obraz i podobieństwo Boże, jakim człowiek jest od początku”.

Zupełnie inny charakter mają katechezy środowe poświęcone jednemu z artykułów symbolu nicejsko-konstantynopolitańskiego: „Wierzę w Ducha Świętego”. Owe teksty, wygłaszane co tydzień do innego audytorium, stanowią katechetyczny wykład wiary dotyczącej Trzeciej Osoby Boskiej. W wykładzie tym Jan Paweł II na podobieństwo ewangelicznego ojca rodziny „ze swego skarbca wydobywa rzeczy nowe i stare” (Mt 13,52). Ów skarbiec to z jednej strony wiara Kościoła, z drugiej zaś – osobista wiara Biskupa Rzymu. Dlatego pierwszorzędnym źródłem, nieporównywalnie częściej cytowanym niż jakiekolwiek inne, jest tu Pismo Święte, interpretowane według Tradycji i analogii wiary, ale także wedle osobistej i modlitewnej lektury Jana Pawła II. Zgodnie z jego formacją teologiczną, ale także z wykładem wiary, który znajdujemy w Katechizmie Kościoła Katolickiego, również w katechezach o Duchu Świętym najczęściej cytowanym autorem jest św. Tomasz z Akwinu, zaraz potem zaś – św. Augustyn. Nie brak tu, co oczywiste, odniesień do soborowych dokumentów (Dei Verbum, Lumen gentium, Ad gentes) oraz wcześniejszych wypowiedzi Jana Pawła II (Dominum et Vivificantem, Redemptoris Mater, Mulieris dignitatem). Próżno natomiast – co zrozumiałe – szukać polemiki z jakimiś nowinkami teologicznymi, bo przecież w katechezie ojca, skierowanej do posłusznych dzieci, jest to zbędne. Właściwym miejscem dla wypowiedzi polemicznej są dokumenty Kongregacji Nauki Wiary; przykładem tego jest ,,Instrukcja na temat modlitwy w celu osiągnięcia uzdrowienia pochodzącego od Boga” (2000 r.), traktująca o nieprawidłowościach, które mogły się zdarzać w niektórych grupach odwołujących się do Ducha Świętego i Jego mocy.

Jeżeli encyklika Dominum et Vivificantem stanowiła jeden dokument, w sposób wyczerpujący i spójny przedstawiający zagadnienie podjęte przez Papieża, to katechezy – wygłaszane co tydzień przez ponad dwa lata – stanowią całość o zupełnie innym charakterze. W konwencji pojedynczych „jednostek katechetycznych”, podejmujących kolejne zagadnienia szczegółowe, Jan Paweł II systematycznie wyjaśnia tu artykuł wiary o Duchu Świętym. Inaczej natomiast należy potraktować rozważania i homilie, wygłoszone przez Papieża w ciągu roku poświęconego Trzeciej Osobie Boskiej i poprzedzającego Wielki Jubileusz. Te wypowiedzi mają bowiem charakter przygodny i zdecydowanie mniej zwarty, i to nie tylko ze względu na swą okazjonalność. W tym papieskim nauczaniu o Duchu Świętym z roku 1998 szereg tematów stanowi z konieczności powtórzenie wcześniejszych katechez środowych (choć pewne treści są tu sformułowane i zaktualizowane inaczej). Tak więc, po dwóch rozważaniach przed modlitwą Anioł Pański, wygłoszonych na początku Roku Ducha Świętego (21 grudnia 1997 i 6 stycznia 1998), Papież podjął temat tego roku w dniach 20, 27 i 31 maja, 3, 7, 10 i 17 czerwca oraz 1 lipca 1998, by go kontynuować 5, 12, 19 i 26 sierpnia, 2, 9, 16 i 23 września, 14, 21 i 28 października, 4 i 11 listopada oraz 9 grudnia 1998 roku. Różne okoliczności wystąpień w roku poświęconym Trzeciej Osobie Boskiej sprawiają, że pojawiają się tu bardzo interesujące tematy. Dla ilustracji przywołajmy kilka tytułów katechez: Duch Święty we Wcieleniu (27 V 1998), Tajemnica paschalna podstawą daru Ducha Świętego (10 VI 1998), Duch Święty nadrzędnym podmiotem ewangelizacji (1 VII 1998), Duch a ,,znaki czasu” (23 IX 1998), „Pieczęć Ducha” i świadectwo, które sięga męczeństwa (14 X 1998). Na szczególną uwagę zasługują wypowiedzi Ojca Świętego o działaniu Trzeciej Osoby Boskiej, wykraczające poza krąg wierzących. Już same sformułowania ich tytułów wskazują, że zawarte w nich tezy trzeba sytuować w kontekście dialogu międzyreligijnego: Duch działa poza widzialnymi granicami Kościoła (12 VIII 1998), Duch Boży a ,,ziarna prawdy” obecne w religiach niechrześcijańskich (9 IX 1998), Duch a ,,ziarna prawdy” w ludzkiej myśli (16 IX 1998).

Czytelnik, który podejmuje dziś lekturę katechez o Duchu Świętym wygłoszonych przed niemal dwudziestu laty, musi sobie uświadomić, że jego odbiór zasadniczo różni się od tego, jaki był udziałem ich ówczesnych słuchaczy czy niegdysiejszych czytelników. Dziś są one odczytywane w perspektywie już zamkniętego pontyfikatu i nieobecności tego papieża, który tak dużo znaczył dla wielu ludzi wierzących. Dzisiejszy czytelnik zna także – opublikowany później niż te katechezy – Katechizm Kościoła Katolickiego, a także ma za sobą przeżycie Roku Ducha Świętego i Wielkiego Jubileuszu, żeby wymienić tylko najważniejsze wydarzenia. Niegdysiejszy uczestnik pojedynczej katechezy środowej był z tego punktu widzenia o wiele uboższy. Mógł on mieć za sobą, co najwyżej, lekturę encykliki Dominum et Vivificantem, a czytelnik bardziej wyrobiony być może zajrzał do któregoś z wielkich dzieł traktujących w nowy sposób o Duchu Świętym – czy to Yvesa Congara, czy Heriberta Mühlena, by wymienić jedynie tych dwóch znakomitych znawców pneumatologii. Polski uczestnik środowej katechezy, emocjonalnie związany z osobą Jana Pawła II, mógł także pamiętać słowa wygłoszone w czasie pierwszej papieskiej pielgrzymki do Ojczyzny (1979 r.): „Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi… Tej ziemi”. Niezależnie jednak od subiektywnego odbioru, owe katechezy stanowiły ważny element przemian w Kościele katolickim, w którym Duch Święty przestawał być „Bogiem nieznanym”.

Jan Paweł II już na początku swej pierwszej katechezy o Duchu Świętym uświadomił słuchaczom i czytelnikom bliższy kontekst swojego nauczania, mówiąc, że: „Po wyjaśnieniu artykułów o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, który stał się człowiekiem dla naszego zbawienia, cykl katechez, nawiązujących do symbolu wiary, dochodzi do wyznania wiary w Ducha Świętego. Po zakończeniu cyklu chrystologicznego następuje cykl pneumatologiczny. Skład Apostolski wyraża tę prawdę w sposób zwięzły: «Wierzę w Ducha Świętego». Symbol soborowy nicejsko-konstantynopolitański prawdę o Duchu Świętym podaje w formie bardziej rozwiniętej: «Wierzę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi. Który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków»” (26 kwietnia 1989).

Kluczem do zrozumienia papieskiego nauczania o Duchu Świętym jest struktura całości tych katechez. Odbiega ona od klasycznego podziału traktatów teologii systematycznej, nawet tych nowszego typu. Wszystkie 82 katechezy zostały pomieszczone w ośmiu częściach, z których wpierw łatwo wydzielić trzy, ułożone według porządku poznania przez człowieka tajemnicy Trójcy Świętej. Papież zaczyna więc od zapowiedzi Ducha Świętego poprzez słowa i czyny Jezusa (część I), które wskazują na obietnicę związaną z przyjściem ,,innego Pocieszyciela” (J 14,16). Część II obejmuje katechezy poświęcone realizacji tej obietnicy poprzez manifestację Ducha Świętego w dniu Pięćdziesiątnicy, część III zaś ukazuje Jego działanie w początkach Kościoła w ujęciu Dziejów Apostolskich. Po tym ujęciu historiozbawczym, charakterystycznym dla św. Łukasza, gdzie następują po sobie zapowiedź i jej wypełnienie, Jan Paweł II przechodzi do ujęcia systematycznego. W nim zaś, w części IV, przywołuje starotestamentalne wypowiedzi o Ruah, które stanowią przygotowanie do nowotestamentowego objawienia Ducha Świętego. Część V, obejmująca największą liczbę katechez (15), realizuje temat we wcześniejszych traktatach teologicznych niemal nieznany, mianowicie rolę Ducha Świętego w życiu i misji Jezusa, od Jego poczęcia do zmartwychwstania. Zupełnie inny charakter mają natomiast katechezy stanowiące część VI, w których nowotestamentalne wypowiedzi o działaniu Trzeciej Osoby Boskiej zostały uporządkowane najpierw według klasycznego podziału źródeł (synoptycy, pisma Jana, Corpus Paulinum), następnie zaś ze względu na sposób objawienia Ducha jako Osoby. Nie dziwi pominięcie w tej części odniesień do Dziejów Apostolskich, bo stanowiłoby to powtarzanie – przynajmniej po części – tego, co znalazło się w części III. Niezwykle interesujące jest to, jak z niezwykłą predylekcją Jan Paweł II w części VI kontempluje wręcz różne sposoby objawiania Ducha Świętego. Mówi więc o Nim jako o Trzeciej Osobie Boskiej (kat. 51), jako Miłości Ojca i Syna (kat. 60), jako pochodzącym od Nich Obu (kat. 59) czy jako o Darze (kat. 61). Ponieważ objawienie i głoszenie prowadzi do wiary, więc i w tej części Papież podejmuje temat odpowiedzi wiary na Boską pedagogię objawiania Ducha.

Dwie ostatnie części zamykają całość, ukazując w sposób komplementarny działanie Ducha Świętego wpierw w odniesieniu do całego Kościoła (część VII), następnie zaś w obszarze życia duchowego pojedynczego człowieka (część VIII). Obok określeń już zadomowionych: „Duch Święty duszą Kościoła” (kat. 62), pojawiają się tu i takie, które niejednego mogą zaskakiwać: „Duch Święty duszą katolickości” (kat. 65) lub „Duch Święty gwarantem nienaruszalności objawienia Bożego w Kościele” (kat. 67). W części VIII zwraca uwagę aspekt dopełniania w historiozbawczym działaniu Ducha Świętego. Można przypuszczać, że to pod wpływem teologii biblijnej uprawianej przez o. Augustyna Jankowskiego OSB z Tyńca, który podkreślał działanie Ducha Dokonawcy, w katechezach papieskich pojawia się temat: „Duch Święty zadatkiem eschatologicznej nadziei i sprawcą wytrwania aż do końca” (kat. 82).

Niezależnie od tego, jak dzisiejszy czytelnik będzie podejmował lekturę owych 82 katechez składających się na wykład artykułu wiary o Duchu Świętym, odkryje on zapewne bez trudu specyfikę tego papieskiego nauczania. Stanowi ono z jednej strony przekaz prawd wiary przez najwyższego ich nauczyciela w Kościele. Jest więc wzorcowe przede wszystkim w tym sensie, że taką właśnie naukę powinni otrzymywać wierzący w całym Kościele. Jest to jednak nie tylko autorytatywne nauczanie Papieża, ale także nauczanie kogoś, kto na podobieństwo ojca rodziny dzieli się swoją wiarą z tymi, których kocha. Warto dodać, że w tym przekazie wiary Jan Paweł II nawiązuje do najlepszego okresu katechezy w Kościele, gdy podstawowym źródłem nauczania i inspiracji było Pismo Święte. W niektórych katechezach dochodzi do głosu sama Biblia, z całą jej obrazowością i poetyką, jak choćby wtedy, gdy Jan Paweł II mówi o biblijnych symbolach Ducha Świętego, takich jak wiatr, gołębica czy ogień (kat. 57). Specyfikę papieskiego nauczania określa także przywoływanie całej bogatej Tradycji odnoszącej się do Trzeciej Osoby Boskiej, również w tych sprawach, w których dochodziło do kontrowersji teologicznych (tak jest na przykład w przypadku określenia Filioque). Owa Tradycja jest jednak przywoływana w sposób krytyczny i pedagogiczny zarazem. Przykładem na to jest chociażby wyjaśnianie przez Papieża rozbieżności pomiędzy tradycyjnie przekazywanym wykazem „siedmiu darów Ducha Świętego” a biblijnym ich uzasadnieniem w Księdze Izajasza (por. Iz 11,2-3). W katechezie 73 wyjaśnia więc Jan Paweł II, że w biblijnym wykazie sześciu różnych darów jeden z nich, określony jako „bojaźń Boża”, w tekście hebrajskim pojawia się dwukrotnie, tłumacz zaś Septuaginty, a następnie Wulgaty, oddał go przez dwa różne określenia: jako „dar bojaźni Bożej” i „dar pobożności”. W dalszej części tej katechezy Papież, wskazując na użyteczność tradycyjnej doktryny dla opisu życia duchowego, omawia – według katechizmu – „siedem darów Ducha Świętego”. W katechezach o Duchu Świętym dochodzi również do głosu stałość papieskiego nauczania. Jan Paweł II raz po raz przywołuje swe wcześniejsze wypowiedzi, na przykład, jak rozumie grzech przeciw Duchowi Świętemu (kat. 47), co obszernie wyjaśnił już wcześniej, w encyklice Dominum et Vivificantem (nr 46). Obok wielu nawiązań do Biblii i Tradycji, znajdziemy w tych katechezach odniesienia do liturgii i do przejawów najzdrowszej pobożności. Tak jest na przykład w katechezie 80, która kończy się słowami hymnu: „Daj zasługę męstwa, daj wieniec zwycięstwa, daj szczęście bez miary”. Na koniec warto przypomnieć, że katechezy o Duchu Świętym były wygłaszane po włosku, stąd są tu przywoływane i skojarzenia, i gra słów w tym języku. W jednym przynajmniej przypadku chciałoby się dopowiedzieć: „Ojcze Święty, gra słów, którą dostrzegasz, występuje nie tylko w języku włoskim, ale także w Twoim ojczystym, polskim języku”. Chodzi o fragment katechezy 27, gdy mowa jest o pokrewieństwie w języku włoskim pomiędzy słowami „duch” (spirito) i „oddech” (respiro). Jednak również w języku polskim „duch” ma wspólny rdzeń z takimi słowami, jak „dech” czy „oddychać”, a jeszcze trzydzieści lat temu piszący te słowa był proszony przez starszego lekarza z kliniki uniwersyteckiej, by właśnie teraz „oddechał”, a za chwilę przestał „oddechać”. Niech lektura katechez o tym jedynym Duchu, którego – przez szacunek i cześć religijną – piszemy wielką literą, przyczyni się do głębokiego oddechu duchowego u czytelników.

ks. Roman Pindel ks. prof. dr hab. Roman Pindel, hermeneutyka biblijna i judaistyka, Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie

I DUCH ŚWIĘTY WIELKĄ OBIETNICĄ CHRYSTUSA 1 „WIERZĘ W DUCHA ŚWIĘTEGO”.
ZAPOWIEDŹ ZESŁANIA
1 „Wierzę w Ducha Świętego”.

Po wyjaśnieniu artykułów o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, który stał się człowiekiem dla naszego zbawienia, cykl katechez, nawiązujących do Symbolu wiary, dochodzi do wyznania wiary w Ducha Świętego. Po zakończeniu cyklu chrystologicznego następuje cykl pneumatologiczny. Skład Apostolski wyraża tę prawdę w sposób zwięzły: „Wierzę w Ducha Świętego”.

Symbol soborowy Nicejsko-Konstantynopolitański prawdę o Duchu Świętym podaje w formie bardziej rozwiniętej: „Wierzę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi. Który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków”.

2 Symbol – czyli formuła wiary (wyznanie wiary) – odsyła do źródeł biblijnych, gdzie prawda o Duchu Świętym należy do objawienia Boga Trójjedynego. Stąd też pneumatologia Kościoła związana jest z Pismem Świętym, a nade wszystko z Nowym Testamentem, jakkolwiek w Starym jest już w pewnej mierze przygotowana.

Źródłem, do którego wypada naprzód się odwołać, jest Janowy zapis mowy pożegnalnej Chrystusa w przeddzień męki krzyżowej. Chrystus mówi o przyjściu Ducha Świętego w łączności ze swoim „odejściem”, zapowiada Jego przyjście – zstąpienie na Apostołów. „ Jednakże mówię wam prawdę: Pożyteczne jest dla was moje odejście. Bo jeżeli nie odejdę, Pocieszyciel nie przyjdzie do was. A jeżeli odejdę, poślę Go do was” (J 16,7).

Słowa te brzmią jak paradoks; równocześnie Chrystus podkreśla: „jednakże mówię wam prawdę”. Paradoksalne jest ukazanie własnego „odejścia” (a więc męki krzyżowej i wyniszczenia aż do śmierci) jako tego, co „pożyteczne”. Chrystus wyjaśnia ową „pożyteczność”: oto Jego śmierć odkupieńcza warunkuje przyjście Ducha Świętego, które jest ukoronowaniem zbawczego planu Boga, oraz wszystko to, czym Jego przyjście stanie się dla Apostołów i Kościoła. W przyjęciu Ducha – Ożywiciela ludzie otrzymują nowe życie. Odkupienie dokonane przez Chrystusa ma trwać i owocować.

3 Chrystus mówi o swoim odejściu przez śmierć na krzyżu – Jan Ewangelista już w samej tej śmierci widział uwielbienie Ukrzyżowanego. Jednakże słowa Chrystusa wskazują też na „definitywne” odejście we wniebowstąpieniu do Ojca (por. J 16,10). Taki też sens zawierają słowa Dziejów Apostolskich: „Wyniesiony na prawicę Boga, otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego i zesłał Go” (Dz 2,33).

Zesłanie Ducha Świętego następuje po wniebowstąpieniu. Wówczas też wydaje swój owoc odkupieńcza męka i śmierć Chrystusa. Chrystus – Syn Człowieczy u szczytu swego mesjańskiego posłannictwa „otrzymuje” od Ojca Ducha Świętego w takiej pełni, w jakiej ma On być „dany” Apostołom i Kościołowi po wszystkie czasy. „ Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie” (J 12,32). Słowa te wskazują na powszechność Odkupienia w znaczeniu ekstensywnym, jako zbawienia, które obejmuje wszystkich ludzi i intensywnym, jako pełni łaski, która została im dana.

Ale to powszechne Odkupienie ma się urzeczywistniać przez Ducha Świętego.

4 Duch Święty jest Tym, który przychodzi za sprawą „odejścia” Chrystusa. Słowa z Ewangelii św. Jana (16,7) wskazują na związek natury przyczynowej: Duch zostaje posłany przez Ojca w mocy odkupienia dokonanego przez Chrystusa: „jeżeli odejdę, poślę Go do was”1 . Słowa te, które wskazują, że „zgodnie z zamysłem Bożym «odejście» Chrystusa jest nieodzownym warunkiem «posłania» i przyjścia Ducha Świętego, wskazują zarazem na nowy początek zbawczego udzielania się Boga w Duchu Świętym”2 .

Chrystus przez swoje „wywyższenie” na krzyżu ma pociągnąć do siebie wszystkich (por. J 12,32). W świetle słów z Wieczernika owo „pociągnięcie” jest pozostawione Duchowi Świętemu. Dlatego właśnie Chrystus sam musi odejść. Wcielenie osiąga swą odkupieńczą skuteczność przez Ducha Świętego. Chrystus, odchodząc, nie tylko pozostawia swe zbawcze orędzie. „Daje” Ducha Świętego, z Nim jest związana zbawcza skuteczność tego orędzia i samego Odkupienia w jego pełnym wymiarze.

5 Duch Święty jest przedstawiony w słowach Jezusa, zwłaszcza w mowie pożegnalnej, jako Osoba, różna od Chrystusa: „będę prosił Ojca, a innego Pocieszyciela da wam” (J 14,16). „A Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem” (J 14,26). O Duchu Świętym Chrystus mówi, używając często zaimka osobowego „On”: „On będzie świadczył o Mnie” (J 15,26); „On (...) przekona świat o grzechu” (J 16,8); „Gdy zaś przyjdzie On, Duch Prawdy, doprowadzi was do całej prawdy” (J 16,13); „On Mnie otoczy chwałą” (J 16,14). Tak więc Duch Święty jest Osobą – nie jest jakąś tylko nieosobową mocą, która emanuje z Chrystusa (por. np. Łk 6,19: „moc wychodziła od Niego”), lecz jest Osobą.

Przysługuje Mu własne działanie, a działanie to posiada charakter osobowy. Mówi więc Chrystus o Duchu Świętym do Apostołów: „wy Go znacie, ponieważ u was przebywa i w was będzie” (J 14,17); „On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem” (J 14,26); „będzie świadczył o Mnie” (J 15,26); „doprowadzi was do całej prawdy. (...) powie wszystko” (J 16,13); Chrystusa „otoczy chwałą” (J 16,14); świat zaś przekona o grzechu (por. J 16,8). Z kolei Paweł Apostoł mówi, że Duch woła w sercach naszych (por. Ga 4,6), udziela każdemu tak, jak chce (por. 1 Kor 12,11), „przyczynia się za świętymi” (Rz 8,27).

6 Tak więc Jezus objawia Ducha Świętego jako Osobę (trzecią Osobę Trójcy), której przysługuje działanie o charakterze osobowym. Ale w mowie pożegnalnej Chrystus jednocześnie ukazuje te więzi, jakie łączą Ducha z Ojcem i Synem. Tak więc zawarta w mowie pożegnalnej zapowiedź przyjścia (zstąpienia) Ducha Świętego jest równocześnie definitywnym objawieniem Boga jako Trójcy.

Mówi Chrystus do Apostołów: „ Ja zaś będę prosił Ojca, a innego Pocieszyciela da wam” (J 14,16): „Ducha Prawdy, który od Ojca pochodzi” (J 15,26), „którego Ojciec pośle w moim imieniu” (J 14,26). Jest więc Duch Święty Osobą różną od Ojca i Syna, a równocześnie wewnętrznie z Nimi związaną: „pochodzi” od Ojca, Ojciec Go „posyła” w imieniu Syna – a także ze względu na Odkupienie, którego Syn dokonał ofiarą z siebie samego na krzyżu. Dlatego 23 Chrystus mówi: „ Jeżeli odejdę, poślę Go do was” (J 16,7). „Duch Prawdy, który od Ojca pochodzi”, zostaje zapowiedziany przez Chrystusa jako Pocieszyciel, którego „ Ja wam poślę od Ojca” (J 15,26).

7 W Janowym zapisie mowy z Wieczernika zostaje objawione zbawcze działanie Boga jako Trójcy. Przytoczmy za encykliką: „Duch Święty, jako współistotny w Bóstwie Ojcu i Synowi, jest Miłością i Darem (nie stworzonym), z którego jakby ze źródła (fons vivus) wypływa wszelkie obdarowanie względem stworzeń (dar stworzony): obdarowanie istnieniem wszystkiego poprzez akt stworzenia; obdarowanie człowieka łaską poprzez całą ekonomię zbawienia”3 .

W Duchu Świętym zostaje objawiona sama głębia Bóstwa, głębia osobowa – trynitarna, ożywiająca i zbawcza. Dają temu wyraz Pawłowe słowa z Pierwszego Listu do Koryntian: „Duch przenika wszystko, nawet głębokości Boga samego” (1 Kor 2,10).

26.04.1989 r.