MARYJA
WSTĘP DO KATECHEZ O MARYI Wiek XX był wiekiem wielkich papieży, którzy darzyli Maryję szczególną miłością, dlatego każdego z nich można nazwać „Papieżem maryjnym”. Tytułem takim określano na przykład Piusa XII, który ogłosił dogmat o chwalebnym wniebowzięciu Maryi (1950 r.), wydał maryj-ną encyklikę Fulgens corona (8 września 1953), a także zamierzał ogłosić inną prawdę maryj-ną – o wszechpośrednictwie łask. Oddał również cały świat w macierzyńską opiekę Dziewiczej Matki Jezusa i otworzył polską kaplicę Matki Bożej Częstochowskiej w grotach watykańskich, w pobliżu grobu św. Piotra Apostoła. Także Jan XXIII był głęboko związany z osobą Maryi. Największe dzieło swojego życia, jakim było zwołanie II Soboru Watykańskiego, papież ten oddał w Jej ręce. Obrady soborowe otworzył w święto Macierzyństwa Matki Bożej, 11 października 1962 roku, a ich przebieg i rezul-taty polecał w modlitwie Czarnej Madonnie z Jasnej Góry, sam natomiast pielgrzymował w tej intencji do włoskiego Loreto. To właśnie on skierował do kardynała Stefana Wyszyńskiego proś-bę: „Częstochowa, Częstochowa, spraw, aby tam modlono się za mnie”. Umierał ze słowami modlitwy na ustach: Maria, spes mea, fiducia mea. W jego ślady poszedł Paweł VI. Rozpoczęty przez poprzednika sobór doprowadził szczęś-liwie do końca i zamknął w uroczystość Niepokalanego Poczęcia Maryi, 8 grudnia 1965 roku. Matkę Boga, na prośbę polskich biskupów, nazwał po raz pierwszy oficjalnie Matką Kościoła (21 listopada 1964). Ten sam papież wydał następnie bardzo ważny dokument poświęcony poboż-ności maryjnej – adhortację Marialis cultus (2 lutego 1974). Jednakże Jan Paweł II przewyższa, jak się wydaje, swoich poprzedników intensywnością swego przywiązania do Maryi. Znamienny wydawał się już fakt, że 16 października 1978 roku na tron św. Piotra wstępował człowiek, która w swym biskupim herbie umieścił „znak Obleczo-nej w słońce” z Ewangelii św. Jana i zawołanie Totus Tuus. Maryjny wymiar swej duchowości potwierdził Papież już w pierwszych słowach, którymi otwierał swój długi pontyfikat: „Bałem się przyjąć ten wybór, ale zrobiłem to w duchu posłuszeństwa naszemu Panu i w całkowitym za-ufaniu do Jego Najświętszej Matki (...). Staję przed wami, by wyznać naszą wspólną wiarę, naszą nadzieję i naszą ufność w Matkę Chrystusa i Matkę Kościoła”. Nazajutrz, zwracając się do kardynałów w Kaplicy Sykstyńskiej – przed freskiem przedsta-wiającym Sąd Ostateczny (obok Jezusa miejsce centralne zajmuje na nim Maryja) – mówił: „W tym tak ważnym i niepokojem napawającym momencie zwracamy się myślą z synowskim odda-niem do Dziewicy Maryi, która zawsze żyje i działa w tajemnicy Chrystusa jako Matka, i powta-rzamy słowa: «Cały Twój», jakie przed dwudziestu laty wypisaliśmy w naszym sercu i w herbie w dniu konsekracji biskupiej”. Przekraczał wreszcie Ojciec Święty progi bazyliki Santa Maria Maggiore ze słowami: „Salus Populi Romani... Totus Tuus ego sum et omnia mea Tua sunt. Cały Twój jestem i wszystko, co moje, Twoje jest. Bądź moją Przewodniczką we wszystkim” (8 grudnia 1978). Wypowiedzi maryjne Jana Pawła II stanowią bardzo pokaźny procent jego nauczania. Skła-dają się na nie: encyklika Redemptoris Mater – o Błogosławionej Maryi Dziewicy w życiu piel-grzymującego Kościoła (25 marca 1987), orędzia (np. Obecność Maryi w powszechnej misji o. ZDZISŁAW J. KIJAS OFMConv

Kościoła – orędzie na Światowy Dzień Misyjny, 22 maja 1988; Orędzie na VI Światowy Dzień Chorego 1998 roku, obchodzony 11 lutego, w liturgiczne wspomnienie Matki Bożej w Lour-des), przesłania i listy (m.in. Mulieris dignitatem – list apostolski z okazji Roku Maryjnego o godności i powołaniu kobiety, 15 sierpnia 1988), homilie, modlitwy, akty zawierzenia, a także katechezy wygłaszane podczas audiencji środowych. Te ostatnie zajmują szczególnie wiele miejsca wśród wypowiedzi Papieża na temat Maryi Dziewicy. Tematykę maryjną rozpoczął w nich audiencją 6 czerwca 1995 roku i, z różną często-tliwością, kontynuował przez kolejne lata swego pontyfikatu. Najobfitszy pod tym względem okazał się czas katechez wygłaszanych w latach 1996 i 1997. W sumie mamy więc 79 katechez maryjnych Jana Pawła II. Ostatnią z nich Papież wygłosił 7 stycznia 2005 roku, kiedy mówił o Bo-żym Macierzyństwie Maryi. Katechezy maryjne Jana Pawła II dzielą się na pięć grup tematycznych. W rozważaniach wstępnych (część pierwsza) Papież mówił między innymi o obrazie Maryi w Dziejach Apostol-skich, o Jej dziewiczym macierzyństwie, o udziale w dziele zbawienia, o Maryi w Ewangeliach, o maryjnym doświadczeniu Kościoła, o osobowości Maryi, będącej wzorem dla Kościoła. Nawią-zywał do Niej, kiedy nauczał o godności kobiety i o jej powołaniu w Kościele i społeczeństwie. Wspominał też o obecności Maryi w pracach soborowych. Ponadto przypominał cele i metody wykładu doktryny maryjnej, a także konieczność jej odczytywania w perspektywie trynitarnej. Sporo miejsca Papież poświęcił obecności Maryi w proroctwach autorów Starego Testa-mentu (część druga). Mówił zatem o Jej obecności w Protoewangelii, o zapowiedziach mesjań-skiego macierzyństwa i o macierzyństwie pochodzącym od Boga. Nawiązywał do Maryi, kiedy rozważał rolę kobiety w ocaleniu ludu wybranego, a także gdy podziwiał moralną szlachetność niewiasty, opisywaną często na kartach Biblii, która objawia się zwłaszcza w postawie ufności wobec Pana, w modlitwie o dar macierzyństwa i błaganiu Boga o ocalenie Izraela przed atakami ze strony nieprzyjaciół. Do Maryi Papież odwoływał się również wtedy, gdy mówił o miłości, jaką Bóg przyrzekł „Córze Syjonu”. Bogata w treść jest także trzecia część środowych rozważań, które Jan Paweł II poświęcił prawdzie o doskonałej świętości i dziewictwie Matki Jezusa. Papież mówił wówczas o Maryi jako nowej „Córze Syjonu”, „łaski pełnej”, doskonale świętej, Niepokalanej, czyli odkupionej poprzez zachowanie od grzechu, jak zostało to wyrażone w bulli Piusa IX Ineffabilis Deus (1854 r.), ogłaszającej dogmat o Niepokalanym Poczęciu Maryi. Oznaczało to, że Maryja jest przez całe życie święta. W katechezach powraca też bardzo mocno temat Jej wiary. Widać to szczególnie wyraźnie w katechezie wygłoszonej 3 lipca 1996 roku. Elżbieta wita w swym domu Maryję jako Wierzącą słowami: „Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła, że spełnią się słowa powiedziane Ci od Pana” (Łk 1,45). „To błogosławieństwo – uczy Ojciec Święty – pojawiające się w Ewangelii Łu-kasza jako pierwsze, ukazuje Maryję jako Tę, która dzięki swej wierze poprzedza Kościół w urze-czywistnianiu ducha błogosławieństw. (...) Akt wiary Maryi przypomina wiarę Abrahama, który u zarania Starego Przymierza uwierzył w Boga, dając w ten sposób początek licznemu rodowi (por. Rdz 15,6). Na początku Nowego Przymierza również Maryja dzięki swej wierze wywiera decydujący wpływ na dokonanie się tajemnicy Wcielenia, stanowiącej początek i zawierającej treść całej odkupieńczej misji Jezusa. Ścisły związek między wiarą a zbawieniem, ukazany przez Jezusa podczas Jego życia publicznego (por. Mk 5, 34; 10,52, itp.), pomaga również zrozumieć podstawową rolę, jaką wiara Maryi odgrywała, i nadal odgrywa, w dziele zbawienia rodzaju ludzkiego”. Kilka kolejnych katechez Papież poświęca tematowi dziewictwa Maryi. Przypomina naj-pierw, że jest ono prawdą wiary i że Maryja pragnęła je zachować z miłości do Boga. Jej „prag-nienie życia w dziewictwie współbrzmiało też z ideałem «ubóstwa» wobec Boga, któremu Stary

WSTĘP DO KATECHEZ O MARYI Testament przypisuje wielką wartość. Przyjmując w pełni ten ideał, Maryja rezygnuje także z ma-cierzyństwa, które stanowiło osobiste bogactwo kobiety, wysoko cenione w Izraelu. Dlatego też «zajmuje pierwsze miejsce wśród pokornych i ubogich Pana, którzy z ufnością oczekują od Niego zbawienia i dostępują go»1. Jednakże stając przed Bogiem w swoim ubóstwie i pragnąc płodności jedynie duchowej jako owocu miłości Boga, w chwili zwiastowania Maryja odkrywa, że Bóg przemienił Jej ubóstwo w bogactwo, a Ona stanie się dziewiczą Matką Syna Najwyższe-go. Później odkryje też, że Jej macierzyństwo ma ogarnąć wszystkich ludzi, których Syn przy-szedł zbawić2” (24 lipca 1996). Papież tłumaczy wiernym znaczenie dziewiczego poczęcia Jezusa i stawia Maryję jako wzór dziewictwa. W katechezie z 21 sierpnia 1996 roku rozważa dziewiczą jedność Maryi i Józe-fa, a tydzień później mówi o „Maryi zawsze dziewicy”. Kolejny blok tematów podjętych tu przez Papieża jest poświęcony udziałowi Maryi w eko-nomii zbawienia (część czwarta). Jan Paweł II podkreśla posłuszeństwo Maryi, Boże Macierzyń-stwo, Jej obecność w życiu swojego Syna. Mówi o Niej jako eschatologicznej ikonie Kościoła, umiłowanej Córze Ojca i pomocy, której nam udziela w drodze do Ojca. Ukazuje Ją jako wzór wiary i Matkę, która – ożywiona Duchem Świętym – aktywnie współpracuje w dziele Odkupie-nia. Maryja jest naszą Matką, którą Bóg wziął do nieba z duszą i ciałem. Króluje jako Królowa Wszechświata, nie przestając być dla pielgrzymujących w wierze „Gwiazdą trzeciego Tysiącle-cia”. Tak właśnie nazwał Ją Papież w katechezie z 21 marca 1999 roku. Część piąta obejmuje katechezy, w których Papież podejmuje temat związków Maryi z Kościołem. Ona jest najznakomitszym członkiem Kościoła, jego figurą i wzorcem, ideałem macierzyństwa i dziewictwa, świętości, kultu Kościoła. Jest także jego Matką i Pośredniczką. Jej pośrednictwo, jak zaznaczał Autor w encyklice Redemptoris Mater, „wiąże się ściśle z Jej macierzyństwem, które je wyróżnia od pośrednictwa innych istot stworzonych”3. Papież podej-muje ponadto kwestię kultu maryjnego i mówi o jego naturze. Porusza zagadnienie pobożności maryjnej i kultu obrazów. Ostatnie katechezy tej części rozważań środowych obejmują kwestie odnoszące się do modlitwy maryjnej, a także do Maryi jako Matki jedności i nadziei. Analiza pism Jana Pawła II (w tym również katechez środowych) pozwala zauważyć, że jego mariologia jest bardzo ściśle powiązana z doktryną soborową zawartą w VIII rozdziale konstytu-cji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium. O skali tej zależności może świadczyć chociażby fakt, że w latach 1978-2002 Papież odwołał się do dokumentów II Soboru Watykańskiego ponad 11 tysięcy 200 razy. Najczęściej cytowanymi pismami są: konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes oraz wspomniana już konstytucja dogmatyczna Lu-men gentium. W samej tylko encyklice Redemptoris Mater Jan Paweł II posłużył się tekstami soborowymi blisko dziewięćdziesiąt razy. Wpływ soborowych dokumentów na myśl mariologiczną Jana Pawła II nie ogranicza się jedynie do imponującej liczby wykorzystanych cytatów. Papieska doktryna maryjna niejako wy-rasta z nauczania Soboru. Papież przejął tę samą perspektywę historiozbawczą, w podobny sposób przedstawia Błogosławioną Dziewicę w tajemnicy Chrystusa i Kościoła. Także wymiary biblijny i ekumeniczny, tak charakterystyczne dla soborowego nauczania o Matce Pana, ujawnia-ją się bardzo mocno w środowych katechezach Ojca Świętego. Jan Paweł II, głosząc katechezy maryjne, zaznacza, że uczestnictwo Maryi w zbawczym zamyśle Boga ma charakter współpracy i jest podporządkowane jedynemu Odkupicielowi. Jej 1 II Sobór Wat., Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 55.2 Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 501.3 Jan Paweł II, Enc. Redemptoris Mater, 38.

o. ZDZISŁAW J. KIJAS OFMConv

udział w tym wydarzeniu jest jedyny i niepowtarzalny, odmienny od współpracy pozostałych wierzących. „Tylko Ona została w ten sposób zespolona z odkupieńczą ofiarą, która wyjednała zbawienie wszystkim ludziom. Zjednoczona z Chrystusem i Jemu poddana, Maryja współdziała-ła z Nim, aby uzyskać łaskę zbawienia dla całej ludzkości” (9 kwietnia 1997). Rola Maryi jako wpółpracowniczki Odkupienia, posiadająca swój fundament w Bożym macierzyństwie, rozciąga się na całe życie Jezusa. Tę potrzebę uczestnictwa Matki w dziele Od-kupienia dokonanym przez Jej Syna, Papież dostrzega w dziele stworzenia. W katechezie wy-głoszonej 9 kwietnia 1997 roku Jan Paweł II mówił: „Maryja uczestniczy w zbawczym dziele jako kobieta. Bóg, stworzywszy człowieka jako «mężczyznę i niewiastę» (por. Rdz 1,27), pragnie także w dziele odkupienia postawić Nową Ewę u boku Nowego Adama. Dwoje prarodziców weszło na drogę grzechu. Nowa «para» – Syn Boży we współpracy z Matką – miała przywrócić pierwotną godność rodzajowi ludzkiemu”. W tej samej katechezie Papież, przywołując nauczanie soborowe, mówi, że „II Sobór Waty-kański przedstawia (...) Maryję nie tylko jako «Matkę Odkupiciela», ale jako «szlachetną towarzysz-kę», która «w szczególny zaiste sposób współpracuje z dziełem Zbawiciela przez wiarę, nadzieję i żarliwą miłość». Przypomina ponadto, że wspaniałym owocem tej współpracy jest powszechne macierzyństwo: «Dlatego to stała się nam matką w porządku łaski»4”. Maryja nie posiada „własnego” porządku zbawienia, ponieważ również Ona znajduje się w przygotowanym przez Boga jedynym planie zbawczym. Chociaż doskonała i święta, Maryja nie stanowi dla Boga pod żadnym względem „konkurencji”, wszystko, co posiada, jest bowiem Jego wyłączną własnością: „Wielkie rzeczy uczynił mi Wszechmocny” – powie w Magnificat (Łk 1,49). A zatem wszystko w Niej jest własnością Boga, ponieważ wszystko zostało Jej dane ze względu na misterium Wcielenia. Papież zauważa, że maryjne „niech mi się stanie według twego słowa” (Łk 1,38) świadczy o całkowitym posłuszeństwie „Służebnicy Pańskiej” względem Bożych zamiarów, o gotowości pełnienia wyłącznie Jego świętej woli. W katechezie z 4 września 1996 Jan Paweł II mówił: „Tryb wyrażający życzenie: génoito – «niech się stanie», którym posłużył się Łukasz, wyraża nie tylko akceptację, lecz zdecydowane zaangażowanie się w realizację Bożego planu i całkowite utożsamienie się z nim”. Równie wyjątkowa jest relacja pomiędzy Maryją a osobą wierzącą. Więź ta – niepowtarzal-na i jedyna w swoim rodzaju – jest twórcza i nierozerwalna. Wierni zatem winni zwracać się do Niej, prosząc o wstawiennictwo. Papież nawiązywał do tego wyraźnie w katechezie środowej wygłoszonej 21 marca 2001 roku: „Do Niej zwracamy się, by wciąż prowadziła nas do Chrystusa i Ojca, również podczas mrocznych nocy zła, a także w chwilach zwątpienia, kryzysu, milczenia i cierpienia. Do Niej kierujemy pieśń umiłowaną przez Kościół Wschodni, a mianowicie hymn Akatyst, wysławiający językiem poezji lirycznej Jej postać w 24 strofach. W trzeciej strofie, po-święconej nawiedzeniu Elżbiety, głosi on: «Witaj, konarze pnia, co nie usycha,
Witaj, pole rodzące Owoc nieskalany,
Witaj, uprawiająca rolę Rolnika – ludzi przyjaciela,
Witaj, Rodzicielko Stwórcy naszego życia.
Witaj, niwo dająca obfitość zmiłowań,
Witaj, stole pełny bogactw pojednania,
Witaj, bo nam gotujesz łąkę słodkich rozkoszy,
Witaj, bo duszom przystań spokojną sposobisz.
4 II Sobór Wat., Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 61.

WSTĘP DO KATECHEZ O MARYI
Witaj, modlitwy kadzidło pachnące, Witaj, całego świata ceno pojednania,
Witaj, dobroci Boża śmiertelnym życzliwa,
Witaj, któraś śmiertelnych śmiałym przystępem do Boga.
Witaj, Oblubienico dziewicza!»
Ponadto, do czego również bardzo często powraca Papież w swoich katechezach, Maryja z woli Bożej stała się w pewnym stopniu „miarą” autentycznej, dojrzałej pobożności i miłości do Jezusa Chrystusa, wzorem zawierzenia Bogu, ufnego i pełnego szczerości oddania się Jego opiece. Bóg uczynił z Niej najpewniejszą, jedynie słuszną, najbardziej miłą drogę do Niego. Kontemplacja Maryi prowadzi więc wierzących do głębszej kontemplacji oblicza Jezusa i od-wrotnie – kontemplacja Jezusa wiedzie ku kontemplacji osoby Maryi. Nie można zatem uważać za błędną, czy odciągającą nas od Chrystusa, praktykę bezgranicznego oddania się Maryi, zawie-rzenia Jej siebie: Ona nikogo i nigdy nie oddala od Boga, lecz przeciwnie: przyprowadza ludzi do Tego, który „strąca władców z tronu, a wywyższa pokornych. Głodnych nasyca dobrami, a bogatych z niczym odprawia” (Łk 1,52-53). Mocno zaakcentowana perspektywa antropologiczna pozwoliła Papieżowi ukazać postać Maryi jako wzorzec dla współczesnego chrześcijanina. Jest Ona przedstawiona jako wzór wiary, wzór przyjmowania słowa Bożego, ufności pokładanej w Bogu, uczestnictwa w dziele zbaw-czym Chrystusa, wzór matki, dziewicy i oblubienicy. W nawiązaniu do Maryi Jan Paweł II mówi o pięknie bycia kobietą. Broni jej godności i powołania, wskazując na niedościgniony wzór, jaki zostawiła nam Matka Pana. Mówi też o pięknie wiary i godności, zaszczycie należenia do Chrystusa. Język tych katechez jest zrozumiały dla każdego czytelnika. Papież stara się unikać, jeśli to tylko możliwe, terminów trudnych, którymi operuje teologia. Jeżeli zaś jest zmuszony do korzystania z nich, usiłuje wyjaśnić ich sens poprzez użycie innych pojęć, które czerpie z Biblii lub z życia codziennego. Taka właśnie jest istota katechez: uczyć, rozmawiać, prowadzić dia-log, zadawać pytania i odpowiadać na nie. Jej sens i cel opisywał Jan Paweł II 12 grudnia 1984 roku, kiedy mówił, że słowo „katecheza” „pierwotnie znaczyło «wołać z góry» (ex alto), również «wywoływać echo» (...). Późniejsze znaczenie: pouczać (gdy głos nauczyciela jest świadomym niejako echem pytania ucznia, a odpowiedź ucznia – echem nauczyciela). To ostatnie wyjaśnie-nie jest ważne, gdyż wskazuje na to, że pouczenie, jakim jest katecheza, dokonuje się nie tylko w sposób jednostronny, jako wykład, ale także w drodze rozmowy, poprzez pytania i odpowie-dzi”. o. Zdzisław J. Kijas OFMConv
o. prof. dr hab. Zdzisław Kijas OFMConv, teologia dogmatyczna, ekumenizm; Franciszkański Uniwersytet Seraficum w Rzy-mie i Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie