WSTĘP
DO PIELGRZYMEK DO AZJI
Azja nazywana jest czasem kolebką wielkich religii, w tym również chrześcijaństwa. Religie te doświadczają dziś swego rodzaju odnowy połączonej z próbą dostosowania się do realiów współczesnego świata. Niekiedy prowadzi to do pojawienia się postaw fundamentalistycznych.

Z drugiej strony jednak postępująca industrializacja i urbanizacja pociąga za sobą coraz większą sekularyzację. Dlatego religie muszą ze sobą współpracować w wielu dziedzinach, ażeby promować wspólne wartości ludzkie i duchowe.

Azja jest też uważana za kontynent ludzi biednych. Mówi się, że połowa jej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa, często nie posiadając nawet minimum ekonomicznego.

Jeśli orędzie chrześcijańskie ma być wiarygodne, Kościół wraz z wyznawcami innych religii musi włączyć się we wspólne działania, mające na celu poprawę życia ludzi ubogich. Dwudziesty wiek był w Azji czasem wielkich przemian. Politycznie i kulturowo wiele krajów „wybiło się” na niepodległość i wyzwoliło spod dominacji zewnętrznych kolonizatorów (np. Indie). Niektóre państwa (np. Pakistan) narodziły się, opierając się na jakiejś tożsamości religijnej. W niektórych przypadkach na nowo kształtowała się tam tożsamość narodowa i kulturowa.

Początki obecności Kościoła w Azji sięgają starożytności. Już apostołowie udali się do Azji; potem uciekali tam chrześcijanie prześladowani w Cesarstwie Rzymskim. Bogate tradycje mają Kościoły działające na terenie dzisiejszych Indii czy Kościół asyryjski z misjonarzami docierającymi aż do Azji Centralnej, Chin i na Syberię. Wielką próbą zakorzenienia wiary w Jezusa Chrystusa na Dalekim Wschodzie były misje (XVII-XVIII wiek; Matteo Ricci, Roberto de Nobili i inni). Pomimo takich doświadczeń Kościół w Azji wciąż postrzegany jest jako instytucja „obca”.

Jedno ze specyficznych uwarunkowań rozwoju chrześcijańskiej myśli w Azji stanowi brak wspólnego języka (w samych Indiach ludzie używają ponad 1600 różnych języków i dialektów). Przypomnijmy, że w czasach tworzenia się podstawowej literatury chrześcijańskiej pierwszych wieków do dyspozycji był wspólny język: najpierw greka, później łacina.

Tymczasem w dzisiejszej Azji dla wspólnego porozumienia się w sprawach wiary używa się „obcego” języka angielskiego. Ponadto wszyscy wierzący w Chrystusa (z wyjątkiem Filipin) żyją w diasporze, tworząc znikomą mniejszość społeczeństwa, ukształtowanego na fundamentach innych religii.

Kościoły lokalne na tym kontynencie muszą nie tylko brać pod uwagę tradycję wiary chrześcijańskiej i powszechność Kościoła, ale również wieloreligijny kontekst azjatycki różnorodnych ludów i kultur. W ostatnim ćwierćwieczu Kościół w Azji, zwłaszcza dzięki Federacji Azjatyckich Konferencji Episkopatów (FABC – Federation of Asian Bishops’ Conferences), postawił sobie trzy wielkie wyzwania pastoralno-teologiczne: opcję na rzecz ubogich, inkulturację i dialog międzyreligijny. Spraw tych nie można traktować oddzielnie, są one bowiem wzajemnie powiązane. W pewnym sensie stanowią potrójny wymiar jednej rzeczywistości azjatyckiej. Jan Paweł II w adhortacji Ecclesia in Asia, która stanowiła podsumowanie obrad Specjalnego Zgromadzenia Synodu Biskupów dla Azji, zawarł refleksję nad problemami Kościoła w Azji. Adhortację tę Jan Paweł II podpisał w Azji, podczas podróży apostolskiej do Indii, 6 XI 1999 roku.

Ojciec Święty pisze w tym dokumencie, że – kiedy mówimy o chrześcijaństwie jako religii europejskiej – powinniśmy sobie uświadomić, że Jezus był Azjatą. Urodził się w Azji i tam przeżył swój ziemski czas. Bóg tak zaplanował plan zbawienia, że właśnie na tym kontynencie Kościół powstał, przez pierwsze wieki rozwijał się bardzo bujnie, a potem stał się mniejszością wśród ludów tego kontynentu.

Papież zauważa pozytywne cechy ludów mieszkających w Azji, takie jak poszanowanie ciszy, kontemplacji, harmonii, oderwanie od wartości tego świata, szacunek dla rodziny (zwłaszcza dla rodziców i osób starszych) itp. Zauważmy jednak, że Jezus był nie tylko „Azjatą”, a więc: człowiekiem kontemplacji, posłusznym rodzicom, ubogim, uciekinierem, ale miał też cechy, które dla wielu kultur azjatyckich stanowiłyby „znak sprzeciwu”: był bliski grzesznikom, ludziom „nieczystym”. Dominująca kultura uważała Go za bluźniercę, gwałciciela prawa, tego, który burzy porządek publiczny. Jezus jest więc jednocześnie „bliski” Azji, ale w wielu wymiarach stanowi dla tego kontynentu wyzwanie.

Jan Paweł II przypomina też, że w Azji pełnej podziałów szczególnie potrzebna jest jedność i solidarność Kościołów. Na kontynencie tym są obecne starożytne Kościoły Wschodnie z całym bogactwem tradycji i z wielkim doświadczeniem dialogu, zwłaszcza ze światem wielkich religii niechrześcijańskich. Dodajmy, że wiele Kościołów przeżywa dziś w Azji trudne chwile czy wręcz prześladowania (w niektórych krajach komunistycznych i w niektórych krajach muzułmańskich). Kościoły te często potrzebują naszej pomocy. Poprzez nauczanie społeczne Kościół chce tworzyć nową solidarność z ludźmi najbardziej potrzebującymi pomocy, z prześladowanymi z powodów politycznych i religijnych, z ubogimi, wyzyskiwanymi dziećmi, dyskryminowanymi kobietami, z uciekinierami, chorymi i Aborygenami. Wszystkie te wątki podejmuje Jan Paweł II w swoich pielgrzymkach.

TURCJA Idąc śladami Pawła VI, który w lipcu 1967 r. odwiedził Turcję, Jan Paweł II postanowił w jednej ze swych pierwszych wizyt odwiedzić Patriarchat Ekumeniczny. Głównym motywem wizyty pasterskiej było przywrócenie konstruktywnego dialogu ekumenicznego z prawosławnymi chrześcijanami i znalezienie drogi, która mogłaby doprowadzić do jedności pomiędzy dwoma Kościołami, rozdartymi przez całe stulecia dramatycznych wydarzeń historycznych.

W Turcji 99,8% populacji to muzułmanie, katolicy to kilkaset osób w zestawieniu z około 5 tysiącami prawosławnych chrześcijan.

Podczas trwania pielgrzymki istniały obawy przed zamachami, widać było nadzwyczajną czujność policji i wojska. Dziennik „Millyet” („Naród”) na pierwszej stronie opublikował list Ali Agcy, który właśnie opuścił więzienie: Dowódcę krzyżowców, Jana Pawła II, do Turcji posyłają zachodni imperialiści, ponieważ w tym krytycznym momencie boją się, że Turcy, razem z innymi islamskimi braćmi, spróbują zdobyć większą potęgę ekonomiczną i militarną na Środkowym Wschodzie. Jeśli ta wizyta nie zostanie odwołana, to pewne, że zabiję papieża. Trzy lata później, 13 maja 1981 roku, to właśnie Ali Agca strzeli do niego na placu św. Piotra. 30 listopada odbywa się uroczysta ceremonia eucharystyczna na cześć św. Andrzeja w Phanar, w bardzo skromnej siedzibie tureckich prawosławnych chrześcijan. Papież bierze udział w mszy świętej, ale nie koncelebruje ze względu na wciąż istniejące rozbieżności pomiędzy dwoma Kościołami. To najboleśniejszy znak złej sytuacji, jaka istnieje, z powodu podziału, w jednym Kościele Chrystusa, mówi papież. Różnice zdań dotyczą przede wszystkim „prymatu Piotra”, a także innych kwestii teologicznych i liturgicznych, mimo to historyczne spotkanie stało się kamieniem milowym dla dialogu pomiędzy katolikami a prawosławnymi.

Papież spotkał się też z patriarchą ormiańskim. Później udał się do Efezu, miasta, w którym w 431 r. odbył się trzeci Sobór Powszechny, który m.in. ogłosił Maryję Theotokos – Bożą Rodzicielką. Złożył też wizytę w Izmirze. Podczas mszy św. w Ankarze przypomniał katolikom, aby byli dumni ze swej wiary i by mieli odwagę. Razem z patriarchą Dimitriosem złożyli wspólne oświadczenie ekumeniczne.

PAKISTAN Pierwszym etapem pielgrzymki na Daleki Wschód Jana Pawła II była stolica kraju Karaczi. Jan Paweł II przybył do Pakistanu jako pielgrzym i posłaniec pokoju. Celem podróży było poszukiwanie form i sposobów nawiązania dialogu z wielkimi religiami azjatyckimi (buddyzm, konfucjanizm itd.), a także z odmiennymi strukturami politycznymi. Papież deklaruje, że Kościół katolicki jest niezależny od jakiegokolwiek reżimu ekonomicznego bądź politycznego.

BANGLADESZ Drugi po Indonezji największy muzułmański kraj świata, w którym katolicy stanowią znikomą mniejszość. W populacji liczącej 98 milionów mieszkańców w 1986 r., katolicy stanowią 0,18%, ale Kościół katolicki jest widoczny dzięki swym inicjatywom społecznym na polu edukacji i opieki. Papieska pielgrzymka spotkała się z pozytywnym przyjęciem przez mieszkańców kraju. Bezpośrednio po przybyciu z lotniska, papież odprawił mszę św., podczas której wyświęcił 18 rodzimych kapłanów. Msza św. była transmitowana aż do końca homilii, co było wydarzeniem bez precedensu w kraju muzułmańskim. Podczas swej wizyty papież nie wspominał o nawróceniach czy misjach, ale bronił wolności wiary i sumienia.

JAPONIA Wizycie Jana Pawła II w Japonii towarzyszyły przyjazne gesty ze strony cesarza (po raz pierwszy w historii cesarz Japonii wyszedł po swego gościa do drzwi, a na zakończenie odprowadził go), jak i licznych Japończyków. Ważnym wydarzeniem pielgrzymki było przemówienie w Hiroszimie. Przy pomniku upamiętniającym ofiary bomby atomowej Ojciec Święty powiedział po japońsku i w ośmiu innych językach: Pamiętać o Hiroszimie oznacza porzucić wojnę nuklearną i oddać się trosce o pokój. Pamiętać o tym, co wycierpiała ludność tego miasta, oznacza odnowić naszą wiarę w człowieka, w jego umiejętność czynienia dobra, w swobodę wybierania tego, co jest sprawiedliwe, w determinację, by przekształcić klęskę w nowy początek. Pamiętać o przeszłości oznacza troszczyć się o przyszłość. Papież podczas mszy św. w Nagasaki wyświęcił 15 diakonów, udzielił chrztu i bierzmowania 77 katechumenom. Na trybunach znalazło się (mimo zimna – 5o C) blisko 100 tys. osób.

FILIPINY Filipiny to wielki przyczółek Kościoła katolickiego w Azji (82% katolicy, 5,4% protestanci, 4,8% muzułmanie, 7,8% inne religie). Kościół istnieje od przybycia misjonarzy, którzy przyszli w ślad za Portugalczykami w 1512 roku, potem pojawili się Hiszpanie. W listopadzie 1970 roku Filipiny odwiedził już Paweł VI.

Pierwszą swoją pielgrzymkę na Filipiny Jan Paweł II odbył w lutym 1981 roku. Prezydent Marcos w trakcie mowy powitalnej cytuje słowa Chrystusa potępiające przemoc, a przecież kraj ten wiele wycierpiał w wyniku represji jego reżimu. Ojciec Święty zmienia jednak temat przemowy i mówi o godności ludzkiej, by następnie oznajmić, że podczas swej wizyty beatyfikuje o. Lorenzo Ruiza i jego piętnastu towarzyszy, którzy zginęli męczeńską śmiercią z rąk Japończyków pomiędzy 1633 a 1637 r.

Papież odwiedził ubogich mieszkańców Tondo i skierował do nich słowa nadziei: Droga do waszego całkowitego wyzwolenia to nie jest droga przemocy, walki klas, nienawiści; to droga miłości, braterstwa, pokojowej solidarności.

Ważnym wydarzeniem pielgrzymki była msza św. beatyfikacyjna Lorenzo Ruiza i piętnastu towarzyszy. 19 lutego, po porannej mszy św. w Manili, papież udał się do miasta Cebu. 20 lutego odwiedził Davao na wyspie Mindanao. Panowała tam bardzo napięta atmosfera pogotowia wojskowego. Po mszy św. papież spotkał się też z delegacją muzułmanów. W południe odleciał do Bacalod (wyspa Negros). Po krótkim spotkaniu z pracownikami i właścicielami plantacji trzciny cukrowej odleciał do Iloilo (wyspa Ranay). 21 lutego rano – Legazpi. Msza św. i spotkanie z dokerami, rybakami i taksówkarzami oraz mniejszościami narodowymi. Jeszcze przed południem udał się do Morong (półwysep Bataan), gdzie odwiedził obóz uchodźców. Po południu wrócił do Manili, do siedziby Radia Veritas, skąd skierował orędzie do ludów Azji. 22 lutego udał się do Baguio City (wyspa Luzon). We mszy św. uczestniczyli przedstawiciele pięciu plemion zamieszkujących okolicę. Już Paweł VI, zatrzymując się 4 grudnia 1970 r. w Hong Kongu (jeszcze pod kontrolą brytyjską) w trakcie powrotnej drogi z Dalekiego Wschodu, skierował przesłanie do Chin mówiąc, że nie ma sprzeczności czy niekompatybilności w byciu prawdziwym chrześcijaninem i autentycznym Chińczykiem. Jan Paweł II, 11 lat później, wraca do tej koncepcji, aby nawiązać dialog z Chinami i posyła kardynała Cesaroli do Hong Kongu, by zapoznał się z sytuacją. Aby nie drażnić komunistycznego rządu w Pekinie, woli zatrzymać się na wyspie Guam (należącej do USA), a nie, pomimo zaproszenia, na Tajwanie, który podtrzymywał i nadal podtrzymuje stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apostolską. Największym spotkaniem drugiej pielgrzymki (12–16 stycznia 1995 r.) było spotkanie z młodymi w Manili na X Światowym Dniu Młodzieży. Było to być może największe zgromadzenie ludzi w dziejach ludzkości. Liczba młodych przybyłych na spotkanie oceniana była na ponad 4 miliony (niektóre agencje podawały ponad 5 milionów) ze 104 krajów świata. Widać było, że entuzjazm, z jakim przyjęto papieża, dodał mu sił. Wśród niezapomnianych znaków pozostanie chyba ten swoisty dialog papieża z młodymi, kiedy swą laską wybijał takt śpiewanych pieśni. Ojciec Święty podkreślił szczególną odpowiedzialność za ewangelizację Azji, jaka spoczywa na młodzieży filipińskiej. Jan Paweł II uczestniczył także w obchodach Dnia Młodzieży i 400-lecia ustanowienia pierwszej prowincji kościelnej w tym kraju. Odwiedził Uniwersytet św. Tomasza, najstarszą i największą uczelnię Azji (33 tys. studentów na 16 wydziałach). Z okazji 25-lecia katolickiego radia Veritas, nadającego programy w 17 językach, Jan Paweł II skierował przez radio orędzie do chrześcijan w Chinach. Kwestie konieczności nowej ewangelizacji w Azji papież omówił na spotkaniu z przedstawicielami Federacji Konferencji Episkopatów Azji (FABC).

TAJLANDIA 10 maja papież przybył do Bangkoku, stolicy Tajlandii. Przyjęcie było raczej skromne. Na lotnisku, oprócz biskupów, witał papieża jedynie następca tronu. Jan Paweł II spotkał się z parą królewską i rządem w pałacu królewskim. Król ze wschodnią gestykulacją zwraca się do gościa: Naród tajlandzki oddaje cześć Waszej Świątobliwości, głowie religii niosącej pokój i udzielającej duchowego wsparcia z nieskalaną skromnością. Ojciec Święty odpowiada wysławiając legendarny tajlandzki duch tolerancji, w szczególności poszanowanie dla praw człowieka i swobody religijnej, oraz gościnność, jaką rząd oferuje tysiącom uciekinierów z pobliskich krajów.

Bezpośrednio po tym spotkaniu Ojciec Święty udał się na spotkanie z najwyższym patriarchą buddyjskim Vasana Tara. Jego poprzednik Somdet Phra Ariyavongsa Khorayan napisał do Pawła VI dziękując mu za ustanowienie Światowego Dnia Pokoju, a później odwiedził go w Watykanie. Vasana Tara powiedział: W imieniu wszystkich buddystów Tajlandii chcę podziękować Waszej Świątobliwości za przybycie tutaj i życzę szczęścia i pomyślności przez długi czas. Chociaż nasze dwie religie różnią się, mamy coś wspólnego: możemy współpracować, niosąc ludzkości dzięki naszemu nauczaniu szczęście i pokój, aby ludzie oczyścili swe umysły. 11 maja papież odwiedził obóz uchodźców, następnie spotkał się w katedrze w Bangkoku z miejscowym duchowieństwem, zakonami i katolikami świeckimi. Po południu odprawił mszę św., podczas której wyświęcił 25 kapłanów. Wieczorem spotkał się z członkami rządu, korpusem dyplomatycznymi i przedstawicielami różnych religii. Zwracając się do kilku tysięcy katolików (95% populacji to buddyści) oddał hołd buddyjskiej tradycji, mówiąc: Wy, naród Tajlandii, jesteście dziedzicami starożytnej i czcigodnej mądrości buddyzmu. Tuż przed północą czasu miejscowego w ceremonii pożegnania na lotnisku uczestniczył znowu następca tronu.

INDONEZJA Papież przyleciał do Dżakarty 9 października. Oprócz oficjalnych spotkań z prezydentem i premierem kraju, najważniejszym wydarzeniem pierwszego dnia była Eucharystia sprawowana na stadionie Istora Senayam w Dżakarcie, w której uczestniczyło ok. 130 tys. osób. 10 października papież przybył do Jogjakarty, dawnej stolicy Indonezji. We mszy św. uczestniczyło ok. 150 tys. osób. W homilii papież mówił o związku z kulturą. Po południu wrócił do Dżakarty, gdzie spotkał się z przedstawicielami różnych religii i wyznań chrześcijańskich. W Indonezji większość wyznawców stanowią muzułmanie (86%), chrześcijanie stanowią 10% (katolicy 3,5%). 11 października Jan Paweł II udał się na Flores, najbardziej katolicką wyspę Indonezji. Katolicy stanowią tu 85% mieszkańców. W homilii podczas Eucharystii papież mówił o Maryi. Najtrudniejszy etap podróży miał miejsce 12 października. Papież przybył do Dili na Timorze Wschodnim. Do tej dawnej kolonii portugalskiej w 1975 roku wkroczyło wojsko indonezyjskie i w 1976 roku został on ogłoszony prowincją Indonezji. Rozpoczęły się walki wyzwoleńcze. Wiele państw świata (w tym Watykan) nie uznało tej aneksji. Mieszkańcy Timoru Wschodniego są w 80% katolikami. Papież chciał odwiedzić mieszkańców, a jednocześnie nie chciał, aby jego wizyta miała charakter polityczny. Udał się na poświęcenie nowo wybudowanej katedry w Dili. Po powrocie z Dili do Dżakarty na uniwersytecie spotkał się z przedstawicielami świata nauki i kultury. 13 października był ostatnim dniem pobytu papieża w Indonezji. Udał się do Medan (na Sumatrze), gdzie we mszy św. uczestniczyło przeszło 100 tys. osób. W godzinach wieczornych wrócił do Dżakarty. 14 października rano wyruszył na ostatni etap swej podróży, na wyspę Mauritius.

SINGAPUR Kraj ten to drugie po Japonii najbogatsze państwo Azji. Podstawową dziedziną posługi Kościoła w tym kraju jest szkolnictwo. Powitanie ze strony władz było raczej chłodne. Centralnym wydarzeniem pobytu w Singapurze była msza św. odprawiona na stadionie narodowym. Uczestniczyło w niej ponad 70 tys. osób. Papież mówił o sprawiedliwości i poruszył temat kontroli urodzeń. Choć nie powiedział tego wprost, oczywistym było, że potępia politykę miejscowych władz w tej dziedzinie. Autentyczna miłość ludzka to wierne odbicie Boga (…) z tego powodu miłość charakteryzuje się głębokim szacunkiem dla wszystkich. Przykazanie miłości to fundament Ewangelii. Dzieło pokoju to trud, który nigdy się nie kończy, ale dzieje się nieustannie, ciągle istnieje potrzeba utwierdzania go i wzmacniania. Dlatego też powinniśmy stale pracować na rzecz pokoju, który opiera się na prawdziwej miłości do naszego bliźniego. Ze stadionu papież udał się na lotnisko, skąd odleciał na wyspy Pacyfiku.

SRI LANKA 20 stycznia 1995 roku Jan Paweł II przybył do stolicy Sri Lanki – Kolombo. Podczas przemówienia powitalnego podkreślił szczególny szacunek wobec mieszkańców wyspy. Było to ważne zwłaszcza dla wyznawców buddyzmu, głównej religii Sri Lanki, ponieważ podróż ta miała miejsce niedługo po publikacji książki Przekroczyć próg nadziei, która została negatywnie przyjęta przez część buddystów. Być może dlatego podczas powitania papież przypomniał słowa ważnego tekstu buddyjskiego Dhammapady: Lepsze niż tysiąc słów daremnych jest jedno słowo, które daje pokój. 21 stycznia rano spotkał się ze zwierzchnikami innych wspólnot religijnych. Buddyści nie przyjęli zaproszenia na to spotkanie. Najważniejsze zdarzenie, którym zainteresowana była tylko mniejszość katolicka, to beatyfikacja ojca Josepha Vaz (1651-1711), który, urodzony w Goa (Indie), wyróżnił się swoimi podróżami apostolskimi i służbie biednym. Mimo że pielgrzymka odbywała się pod znakiem beatyfikacji, była również poszukiwaniem dialogu z przedstawicielami innych religii.

ARMENIA Wizyta Jana Pawła II w Armenii zbiegła się z 1700. rocznicą przyjęcia chrztu przez to najstarsze chrześcijańskie państwo świata. Z lotniska Jan Paweł II pojechał do Eczmiadzynu, do katedry – matki wszystkich Kościołów ormiańskich. Ojciec Święty udał się następnie pod górujący nad Erewanem pomnik w Cycernokaberdzie, upamiętniający 1,5 miliona Ormian wymordowanych przez Turków w 1915 r. Modlił się tam w milczeniu przed płonącym wiecznym ogniem. W godzinach popołudniowych przybył do niedawno konsekrowanej nowej katedry św. Grzegorza Oświeciciela w Erewanie i tam wziął udział w nabożeństwie ekumenicznym. W ostatnim dniu pielgrzymki do Armenii Jan Paweł II odprawił mszę św. w obrządku łacińskim przy ołtarzu zewnętrznym w parku w Eczmiadzynie. Ołtarz zbudowany z wielkich bloków kamiennych nawiązywał do charakterystycznego stylu, w jakim od wieków wznoszone są ormiańskie katedry. Przybyło tu około 10 tys. wiernych z różnych stron Armenii. Ostatnim punktem programu Jana Pawła II przed odlotem była wizyta w niewielkim klasztorze w Chor Wirap na zachód od Erewanu, tuż nad granicą z Turcją. Przez 13 lat był tam więziony św. Grzegorz Oświeciciel, apostoł Armenii.

GRUZJA Jan Paweł II w przemówieniu powitalnym podkreślił chlubną rolę chrześcijaństwa w dziejach Gruzji oraz konieczność budowania trwałego pokoju w całym regionie kaukaskim. Po południu złożył kurtuazyjną wizytę prezydentowi E. Szewardnadze, a następnie udał się do starej stolicy Gruzji i kolebki chrześcijaństwa w tym kraju - Mcchety. Droga dialogu i współpracy ekumenicznej z Kościołem gruzińskim stała się bardzo trudna zwłaszcza w obliczu postawy Patriarchatu, który przypomniał, że prawosławnym nie wolno uczestniczyć w katolickiej mszy św. Według pierwotnych planów Jan Paweł II miał odprawić mszę św. z udziałem patriarchy-katolikosa Eliasza II na jednym z głównych placów Tbilisi, ale na kilka przed przybyciem papieża trzeba było zmienić plany. Podczas spotkania ze Świętym Synodem patriarcha-katolikos Eliasz II zwracał się w przemówieniu do swego gościa jako do polityka, a nie zwierzchnika religijnego, mówił m.in. o stosunkach przyjaźni między obu naszymi krajami (tzn. Gruzją i Watykanem), nie wspominając o dialogu ekumenicznym. Papież nie mógł odmówić wspólnie z patriarchą Ojcze nasz. W Pałacu Sportu Ojciec Święty odprawił mszę św. w obecności około 12 tys. wiernych. Pomimo apelu Kościoła prawosławnego wielu prawosławnych wzięło jednak w niej udział. Na zakończenie prezydent uścisnął Jana Pawła II i publicznie mu podziękował. Gest ten zdawał się wynikać z chęci nadrobienia braku życzliwości Kościoła prawosławnego. Po południu Jan Paweł II spotkał się z przedstawicielami świata nauki i kultury. Późnym popołudniem pożegnał Gruzję.

KAZACHSTAN Kazachstan to kraj złożony z setki różnych grup etnicznych, przynależących do różnych religii, z przewagą islamu.

Podróż Jana Pawła II do Kazachstanu miała miejsce w atmosferze napiętej sytuacji międzynarodowej (niecałe dwa tygodnie po atakach na wieże WTC w Nowym Yorku). 22 września 2001 roku wieczorem papież wylądował na lotnisku w Astanie. Po ceremonii powitania Jan Paweł II zatrzymał się przy pomniku ofiar totalitaryzmu. Jednym z ważniejszych przesłań pielgrzymki były słowa Ojca Świętego: Z tego miasta, z Kazachstanu, kraju, który jest przykładem harmonii pomiędzy mężczyznami i kobietami o różnym pochodzeniu i religii, pragnę skierować gorący apel do wszystkich, chrześcijan i wyznawców innych religii, aby wspólnie starali się zbudować świat wolny od przemocy, świat, który będzie kochać życie i rozwinie się w sprawiedliwości i solidarności. Nie możemy pozwolić, by to, co się wydarzyło, doprowadziło do pogłębienia podziałów. Religia nigdy nie może być wykorzystywana jako powód konfliktu. Z tego miejsca zachęcam tak chrześcijan, jak i muzułmanów, żeby gorąco modlili się do Jedynego Boga Wszechmogącego, który stworzył nas wszystkich, aby na świecie zapanowało największe dobro, jakim jest pokój. Aby ludzie z całego świata, umocnieni Bożą mądrością, pracowali na rzecz społeczeństwa miłości, w którym nie będzie miejsca dla nienawiści, dyskryminacji i przemocy. W niedzielę 23 września przewodniczył uroczystej mszy św. na placu Matki Ojczyzny. W Astanie spotkała się cała Azja Centralna. Gdy gospodarz diecezji bp Tomasz Peta powitał Ojca Świętego i mówił o zgromadzonych na placu prawosławnych i przedstawicielach muzułmanów, rozległa się długotrwała owacja. Wspólnie z Janem Pawłem II mszę św. koncelebrowało kilkudziesięciu biskupów i ponad stu kapłanów z Kazachstanu, Kirgizji, Tadżykistanu, Turkmenistanu, a także z Armenii, Gruzji, Ukrainy, Białorusi i Polski. Wieczorem 23 września na Uniwersytecie Eurazjatyckim Jan Paweł II spotkał się z przedstawicielami młodzieży. Ojciec Święty wobec wykładowców i studentów – audytorium składającego się w przeważającej części z muzułmanów – powiedział: Wszyscy wierzący muszą łączyć się w wysiłkach, aby Bóg nigdy nie stawał się zakładnikiem ludzkich ambicji. Nienawiść, fanatyzm i terroryzm obrażają imię Boga i zniekształcają prawdziwy obraz człowieka. 24 września rano papież odprawił mszę św. dla duchowieństwa w nowo zbudowanej katedrze w Astanie. Oddał hołd wszystkim męczennikom Kościoła kazachskiego. Tego samego dnia spotkał się jeszcze z przedstawicielami nauki w centrum kongresowym w Astanie. 25 września we wczesnych godzinach rannych odleciał z Kazachstanu do Armenii.

AZERBEJDŻAN Jan Paweł II odwiedził Azerbejdżan w dniach 22-23 maja 2002 roku. Był to pierwszy etap jego 96. zagranicznej podróży apostolskiej. Ten krótki pobyt był wielkim apelem o pokój, ponieważ wojna o Górny Karabach z Armenią nie została formalnie zakończona, a jedynie „zamrożona”. Koniec z wojną w imię Boga! Koniec z profanacją Jego świętego imienia! Przybyłem do Azerbejdżanu jako ambasador pokoju. Dopóki głosu mi starczy, dopóty będę krzyczał: Pokój w imię Boże! – mówił Ojciec Święty.

Wizyta ta była więc jakby „dopowiedzeniem” wizyty w Armenii sprzed kilku miesięcy. Katolików w tym kraju jest bardzo mało. Większość mieszkańców kraju wyznaje islam w jego szyickiej formie, ale nie w wersji fundamentalistycznej. Na lotnisku, oprócz prezydenta Gejdara Alijewa, nuncjusza abp. Ciaudio Gugerotte’a papieża witali wszyscy trzej księża pracujący w tym kraju – słowaccy salezjanie. Przewodzi im o. Daniel Pravda, superior misji sui iuris w Baku. Głównym wydarzeniem drugiego dnia wizyty była msza św. odprawiona po rosyjsku w Pałacu Sportu w Baku. Pierwszy raz w historii podróży apostolskich papież nocował w hotelu, a obiad zjadł w towarzystwie duszpasterzy. Podczas całej podróży widać było, że osiemdziesięciodwuletni papież zmaga się z wielkim cierpieniem fizycznym. Po krótkiej wizycie w Azerbejdżanie papież kontynuował swą podróż.

SYRIA Po dotarciu do Damaszku (5 maja o godz. 14:45), Jan Paweł II udał się do pałacu prezydenckiego, gdzie odbyło się oficjalne powitanie z udziałem prezydenta republiki Bahara AlAssada. Witając Ojca Świętego jako „posłańca dialogu i pokoju”, prezydent wykorzystał okazję, aby zaatakować Izrael, mówiąc, że „czas, by powróciły prawa międzynarodowe”, co dotyczy „zajmowania terytoriów siłą, szacunku dla prawa narodów, by samodzielnie decydować o swoim losie, i rezolucji ONZ”. Jan Paweł II odpowiedział kładąc nacisk na konieczność „poszukiwania rozwiązań na drodze dialogu, odrzucając przemoc”. Witając Ojca Świętego Wielki Mufti szejk Ahmad Kuftaro powiedział: „Nigdy nie przypuszczałem, że pewnego dnia przyjmę Waszą Świątobliwość w naszym meczecie: to wykracza poza historię, do której przywykliśmy i to przyniesie owoce pokoju”. Jan Paweł II odpowiedział: „Konieczne jest, by wykonać wszelki niezbędny wysiłek, aby ukazać nasze religie nie w opozycji, jak zbyt często miało to miejsce w przeszłości, ale w prawdziwej współpracy, aby wzmocnić nadzieję na pokój”.

Ważnym wydarzeniem pielgrzymki była modlitwa Ojca Świętego w Kunejtra -miejscowości okupowanej przez Izrael w czasie wojny sześciodniowej i obecnie będącej pod kontrolą ONZ. Stamtąd wygłosił apel, „aby chrześcijanie, muzułmanie i Żydzi wspólnie pracowali na rzecz pokoju”. Następnie odwiedził kaplicę św. Pawła, spotkał się z patriarchami i młodzieżą w melchickiej katedrze w Damaszku.

LIBAN Wizyta w Libanie była bardzo krótka, ale tak entuzjastycznego spotkania chyba nikt się nie spodziewał. 10 maja blisko pół miliona Libańczyków (na cztery miliony wszystkich mieszkańców) gorąco pozdrawiało papieża. Podczas 16-letniej wojny domowej Jan Paweł II ponad sto razy domagał się zaprzestania przemocy, zaprowadzenia pokoju i pojednania. Dzisiaj Liban istnieje w cieniu okupacji dwóch państw: Syrii i Izraela. Z wyjątkowym entuzjazmem przyjęła papieża młodzież libańska, zgromadzona 10 maja wieczorem w narodowym sanktuarium maryjnym w Harissie koło Bejrutu. Papież zaapelował do młodych, aby podjęli wysiłek stworzenia narodu zjednoczonego. Także w radosnej atmosferze rozpoczęła się w starym porcie marynarki wojennej w Bejrucie pontyfikalna msza św. Kard. Nasrallah Pierre Sfeir patriarcha maronicki podziękował papieżowi za jego stałą troskę o Liban i za zwołanie Synodu Biskupów dla Libanu. W posynodalnej adhortacji apostolskiej Nowa nadzieja dla Libanu, ogłoszonej po mszy św. w Bejrucie 11 maja, Jan Paweł II wezwał mieszkańców Libanu, by odnowili źródła swej nadziei. Jeszcze w tym samym dniu papież spotkał się w cerkwi grecko-katolickiej w Harissie k. Bejrutu ze zwierzchnikami i przedstawicielami różnych wyznań chrześcijańskich. Wizyta trwała zaledwie 31 godzin, jednak atmosfera entuzjazmu w czasie wizyty w Libanie przypominała – zdaniem komentatorów klimat pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.
ks. Wojciech Kluj OMI
ks. dr Wojciech Kluj OMI, misjonarz (pracował m.in. na Madagaskarze i w Turkmenistanie), misjologia; Uniwersytet Kardy-